Ik ontmoet Maeve Stam op Amsterdam CS en loop met haar naar het café waar ik ook Case Mayfield en Rawfare heb geïnterviewd. In een gesprek dat wisselt tussen details in fotografisch jargon en de diepere betekenis achter het zitten voor een spiegel wordt er duidelijk dat Stam weet wie ze is en in welke generatie ze leeft.
Over de generatie gaat het namelijk veel in het interview. Het is de rode draad in het verhaal. Maeve is 26 en ziet mensen om haar heen omvallen, en dan met name de kunstenaars: ‘Ik denk dat het vooral de mensen zijn die op school een 8 halen en denken dat dit een garantie is voor het echte leven die in het zwarte gat terechtkomen. Het is zo’n cliché, maar je loopt er toch tegenaan. Ik denk dat iedereen daar tegenaan loopt. Het is toch wat anders dan het echte leven. Ook de mensen die stiekem dromen van exposities in het buitenland, of de mensen – en daar behoor ik toe – die van zichzelf nog niet helemaal weten wat ze willen en waar ze heengaan. Dat moet je dan uitzoeken, maar zonder de hulp van je leraren en zonder de kadrering die ze bieden. Dat is ook onze generatie. Er is zoveel vrijheid dat je er bijna apathisch van wordt. Maar je moet niet op de bank gaan zitten, want daar word je weer depressief van.’
Via de bewerking die ze van de film 127 Hours maakte voor Done In Sixty Seconds werd ze ineens een stuk bekender. Ze won de hoofdprijs in Engeland en zat in De Wereld Draait Door, al heeft dit haar verder niet veel meer dan een goede boost gegeven. Het interview loopt langs de verschillende fotoprojecten die ze onlangs heeft gedaan. Ik probeer inzicht te krijgen in haar manier van werken en waarom ze zich zo verbonden voelt met haar generatie.
Spiegel
Het zijn de projecten die ze zelf maakt die haar echt verder brengen. Op die manier houdt ze niet alleen de wereld een spiegel voor, maar ook zichzelf. Letterlijk, want evenals haar modellen zat ze ook zelf 30 minuten voor de spiegel en maakte vervolgens een foto van zichzelf. De foto's vergezellen geschreven antwoorden op vragen die Stam velen voor heeft gehouden: 'Het gaat heel erg over hoe je jezelf nu ziet. Wat er belangrijk voor je is. Wat vind je moeilijk? Wat zijn je onzekerheden? Wat doe je? Wat zijn je ambities?'
Ben jij altijd op zoek naar dit soort levensexperimenten?
Stam, na een lange stilte: 'Het is heel erg uit mijn leven gegrepen. Het gaat over de omgeving waar ik inzit. De dingen waar ik tegenaan loop; die ik moeilijk vind, waar ik onzeker over ben. Het is ook iets van onze generatie natuurlijk. Het is heel interessant, hoe je je conformeert. Ik zie mezelf ook in al mijn vrienden en het leek me interessant om dat te proberen in beeld te brengen. Hoe je in het leven staat, van deze generatie.’
Wat zag je bij jezelf?
‘Dat vind ik moeilijk om te beschrijven. Normaal als je in de spiegel kijkt, kijk je in je haar, maar je kijkt nooit echt jezelf in je ogen aan. Het is niet te beschrijven, je moet het gewoon doen. Je moet het een keer gedaan hebben. Het is gewoon gek. Je ziet wat andere mensen zien als ze naar je kijken. Dat wilde ik graag vastleggen.’
Tijd vrijmaken voor je eigen projecten is een streven van vrijwel elke kunstenaar. Het lukt Stam dit te doen doordat ze de keuze maakt tussen simpele klussen aan te nemen om veel geld te verdienen, waarmee ze haar eigen projecten vervolgens financieert: 'Ik heb zeeën van tijd, ik ben afgestudeerd. In principe is het nu zo dat als er iets langskomt waar ik geld aan kan verdienen dan doe ik het. Ik voel me nergens te gestudeerd voor. Ik wil het liefst niet een vaste baan om de vrijheid te behouden. Ik heb dit jaar voor mezelf genomen om uit te zoeken wat ik wil en wat ik kan, dus ik ben veel bezig te assisteren en veel te doen. Je moet bezig blijven, anders val je in een zwart gat. Koste wat kost van de bank afkomen. Ik heb laatst een hele week een kantoor staan verven. Je kent het zwarte gat toch?’
Ja.
‘Iedereen is er bang voor, het zal ook vast wel komen.’
Hoe kom je aan zo’n levensvisie?
‘Het is zelfkennis, ik ben hartstikke gevoelig om in een dip te raken.’ Ik snap dat het voor jou misschien niet bijzonder is, maar zo kan het voor anderen wel overkomen. In ieder geval voor mensen die ouder zijn en denken: "Toen al die levensvisie". ‘Het is toch niet echt een levensvisie. Ik zit in een moeilijk pakket, ik ben fotograaf tussen de anderhalf duizend miljoen anderen, zeker in Amsterdam. Iedere Janlul kan zichzelf fotograaf noemen, dus heb ik totaal het verkeerde beroep gekozen. Je moet gewoon een manier vinden binnen het pakket om je kop bij elkaar te houden. Je moet je huur betalen. Ik weet gewoon dat als ik op de bank zit en ik heb het gevoel dat ik nutteloos ben – het is al moeilijk genoeg om na je studie een eigen project te starten, veel te veel tijd en mogelijkheden. Je moet het klein houden. Als je een hele dag een kantoor schildert, dan heb je toch iets gedaan. Ik schilder liever een kantoor en verdien daarmee de huur, dan dat ik op de bank zit. Sporten ook, ik boks twee keer in de week. Daar krijg je energie van, dat moet je vasthouden.’
Slaap
Naast dat we eten in het christelijke café en de voor- en nadelen van het eten van vis bespreken, gaat het gesprek van ruim anderhalf uur ook grotendeels over de "slaapfoto's" die ze heeft gemaakt. Ze koos koppels uit en liet ze samen in een bed slapen met speciaal gemaakte dekens die strak om hun heen vielen. Een kraan met daarop een camera die was aangesloten op de computer maakte elke 20 minuten een foto. Zo was Stam niet eens in de kamer aanwezig, maar fotografeerde ze mensen wel op een van hun meest intieme momenten: 'Ik heb het zelf ook gedaan. Ik zit zelf ook in de serie. Maar je wordt er niet wakker van. De eerste keer wel, want je wacht erop. Maar daarna niet meer. Het is een fractie, zo’n flits. Je weet nooit wanneer die flits komt, als je ligt te slapen. Je wordt wel een beetje wakker, je schrikt misschien, maar dan is de foto al genomen. Daarna val je sowieso weer in slaap. Zelf ben ik er niet wakker van geworden.’
Wat is de gedachte achter die serie?
‘Het idee kwam toen ik in een ander bed ging slapen met mijn vriendje. Toen merkte ik pas hoeveel je beweegt in je slaap. Je communiceert in je onderbewustzijn met elkaar. De communicatie die je met elkaar hebt als je slaapt, dat dit allemaal doorgaat. Er zijn onderzoeken naar gedaan en ze raden het af, samen slapen. Omdat je door samen te slapen 2 uur slaap mist, omdat je elkaar telkens uit de diepe slaap haalt doordat je beide beweegt. Er is wel 1 onderzoeker die juist de voordelen van samen slapen onderzocht heeft. Hij zei dat het wel goed is, dat iedereen ondanks al die feiten wel met elkaar wil slapen. Omdat ze zich geborgen voelen, geliefd, beschermd. Het is dus een soort ode aan het samen slapen en aan de communicatie. Ik heb geen modellen uitgekozen, de mensen staan allemaal redelijk dicht bij me. Ik verbaas me echt hoe dicht iedereen tegen elkaar ligt. Het is bijna een dans, een gesprek.’
Net zoals een afstudeerproject waarin Stam gedetineerden een foto van hunzelf liet maken, was ze ook bij het slaapproject niet in de kamer aanwezig. Ze ziet ook een sterke connectie tussen de twee projecten: 'Ik vind dat het in ieder geval allebei heel erg te maken heeft met hoe je bent als niemand kijkt, er is geen fotograaf in de kamer.’
Hoe doe je dat als je zelf wel in de kamer bent bij een model? Probeer je heel erg aanwezig te zijn als fotograaf, of neem je meer afstand?
‘Dat hangt er een beetje van af, waar je naar op zoek bent. Feit is wel dat je eerst je dingen moet uitwerken. Soms zie ik mensen bezig - ik denk dat je mensen gewoon meer moet aansturen, omdat je anders nooit krijgt wat je graag wilt. Als ik model zou staan zou ik het fijn vinden om een helder idee te krijgen van wat er gaat gebeuren.’ Probeer je zo ook te denken, als jij daar zou staan… ‘Wat ik wel heel veel merk, is dat ik de neiging heb om mensen gerust te stellen. Maar soms moet dat helemaal niet, dan moet je dat ook niet willen. Het is echt een manier van werken. Soms moet je de mensen gewoon laten staan en kijken wat er dan gebeurd. Dan moet je ze niet betuttelen, maar die neiging heb ik wel. Dan denk ik hoe ik het zou vinden als ik daar zou staan en het hele team naar me zou kijken. Dan zou ik willen dat iemand me op mijn gemak zou stellen.’
Fotografeer je mensen liever als ze terugkeren naar henzelf?
‘Mijn voorkeur gaat gewoon uit naar een soort eigenheid.’
Rolletjes die ik vond
In een scherp contrast met de eerder besproken series die allen zeer uitgedacht zijn, voelt de serie "Rolletjes die ik vond" aan als een oude doos die je op zolder hebt gevonden. Vrijwel zonder onderwerp (slechts de maker ervan bindt ze) zijn de analoge foto's talrijk en vrijwel allemaal anders. De serie lijkt in tegenstelling tot de anderen ook niet echt iets te zeggen, al lijkt dat ook niet de bedoeling te zijn, zegt Stam: ‘Het zijn beelden die me opvallen. Het is anders dan de uitgedachte conceptfoto’s. Ik had na mijn afstuderen – al die perfectionistische zaken – had ik zo veel zin om terug te gaan naar het begin. Waarom ik fotografie leuk ben gaan vinden. Mooie dingen fotograferen die je tegenkomt. Ik denk dat het goed is om op die manier te kijken. Ik ben de meest ongemotiveerde puber geweest op de middelbare school. Daarna heb ik grafisch lyceum gedaan en daar vond ik ook geen reet aan. Fotografie kwam op mijn pad, het enige wat ik leuk vond, en ik heb besloten iets te doen wat ik leuk vind, en alleen om die reden.’
Tevreden nog steeds?
‘Ja. Vroeger ben ik overal tegenin gegaan. Alles was kut. Echt met je ziel onder je arm naar zo’n plek gegaan die eigenlijk leuk zou moeten zijn. Grafisch lyceum is natuurlijk gewoon een leuke school waar je toffe dingen kunt doen. Maar je moet doen waar je gelukkig van wordt, anders werkt het gewoon niet. ‘Het doet er meer toe als je er echt je best voor hebt gedaan, en als je echt gemotiveerd bent. Anders interesseert het je geen reet of je nou een 8 haalt of een 6.’
Slot
Zoekende is Stam nog, dat geeft ze eerlijk toe. Dat blijkt ook uit de fotoseries, die vrijwel allen een compleet andere richting in slaan. Persoonlijke foto's, zoals die ze nam tijdens haar oma's ziektebed, laat ze ook zien. Zelfs dan is ze fotograaf: ‘Ik ben op een gegeven moment gaan fotograferen toen we erachter kwamen dat ze kanker had en niet meer beter zou worden. Het was heel natuurlijk voor mij en ook voor haar. Ik ben nog met de selectie bezig, het zijn honderden foto’s nu. Ik wil er graag een boekje van maken, ik denk dat het een heel mooi verhaal kan zijn, in elk geval voor mijn eigen familie. Misschien moet je het omdraaien: waarom zou je het niet doen?’
De laatste foto in de serie is van de begrafenis. Dat vond ik heel mooi, dat je op dat moment ook fotograaf bent.
‘Ja, weet je, dat was lang niet het meest emotionele moment. We hebben een heel klein gezin. Mijn zus en ik zijn de enige kleinkinderen. Ik heb haar ook gewassen, bij haar geslapen toen ze niet meer alleen durfde te zijn. Natuurlijk zijn er momenten dat je helemaal geen fotograaf wilt zijn, maar juist dan is het ook interessant. Soms kan fotograferen, of iets te doen hebben, juist prettig zijn op emotionele momenten, omdat het je de kans geeft een beetje afstand te nemen. Ik moet ook zeggen dat juist om op dat moment moet fotograferen je je er een beetje van kunst afsluiten. Het doet gewoon wat met je.’
Kan ik zeggen dat ik vrij geraakt naar huis ging? Stam had het vaak over een documentaire vna de VPRO over kunstenaars van onze generatie die 'het zwarte gat' niet konden ontwijken. Het is moeilijk te zeggen wat iemand ervan weerhoudt om zijn jonge jaren zittend op de bank te slijten. Stam lijkt de levensvisie aan te houden dat niemand het kan ontwijken, maar dat er manieren zijn om het uit te stellen. Het is een enigszins deprimerend antwoord, van een fotografe die schitterende foto's maakt.
De foto's van koppels die samen slapen zijn op dezelfde grootte als het bed afgedrukt en zijn de komende 2 maanden tentoongesteld in de Utrechtse Schouwburg. Meer informatie over Maeve Stam is te vinden op haar website.
[Interview: Luuk Imhann met Maeve Stam] [Foto's: Maeve Stam]
INTERVIEWS 
Wat zag je bij jezelf?
‘Het is toch niet echt een levensvisie. Ik zit in een moeilijk pakket, ik ben fotograaf tussen de anderhalf duizend miljoen anderen, zeker in Amsterdam. Iedere Janlul kan zichzelf fotograaf noemen, dus heb ik totaal het verkeerde beroep gekozen. Je moet gewoon een manier vinden binnen het pakket om je kop bij elkaar te houden. Je moet je huur betalen. Ik weet gewoon dat als ik op de bank zit en ik heb het gevoel dat ik nutteloos ben – het is al moeilijk genoeg om na je studie een eigen project te starten, veel te veel tijd en mogelijkheden. Je moet het klein houden. Als je een hele dag een kantoor schildert, dan heb je toch iets gedaan. Ik schilder liever een kantoor en verdien daarmee de huur, dan dat ik op de bank zit. Sporten ook, ik boks twee keer in de week. Daar krijg je energie van, dat moet je vasthouden.’
